Əsəd Cahangir: “Ədəbiyyatda Avropanın ardınca getmək yalnız termində, sözdədir”
Tarix: 20.07.2018 | Saat: 21:48:00 | E-mail | Çapa göndər


Müsahibimiz tanınmış ədəbi-tənqidçi Əsəd Cahangirdir. Müsahibəni təqdim edirik.

- Əsəd müəllim, necəsiniz, yayın bu istisində özünüzü necə hiss edirsiniz? Ədəbiyyatda nə var, nə yox?

- Düzdür, son illər termodinamik genişlənmə hesabına istilər getdikcə artır. Amma mən yenə də yayı, havanın günəşli olmasını sevirəm.
- Yaya bu sevgi nədən doğur ki?
- Altmışıncı illəri yaz, yetmişləri yay, səksənləri payız, doxsanları qış kimi xatırlayıram. Özümü ən xoşbəxt yetmişinci illərdə hiss etmişəm. O illər isə məndə yay assosiasiyası doğurur. Görünür, yaya sevgim bu üzdəndir.
- Bəs doxsanlardan sonra hansı fəsil başladı?
- Ondan sonra beşinci fəsil başlayır. Bu artıq ruhla, onun durumu ilə bağlı olur. Fəsil söhbəti daxili zamana köçür. Məsələn, indi əgər yazıramsa, özümü yaydakı, yox əgər yazmıramsa, qışdakı kimi hiss edirəm.
- İndi hansı fəsildəsiniz?
- Çoxdan fikrimdə olan, amma gerçəkləşdirə bilmədiyim bir arzumu, nəhayət ki, həyata keçirməyə - "Özünüdərk" adlı bir kitabımı yazmağa başlamışam. Kitabda uşaqlıqdan üzü bəri özünüdərklə bağlı keçirdiyim yaşantıları ümumiləşdirmək və mistik-fəlsəfi yöndən analiz etmək istəyirəm. Ona görə özümü yayda hiss edirəm.
- Deyirsiniz ki, bu kitabı yazmaq çoxdankı arzunuz olub. Məhz onu indi yazmağa başladınız?
- Özünüdərk elə mövzudur ki, onu yazmaq üçün müəyyən ömür yaşamalı, heç olmasa, əllini keçməlisən. Odur ki, öncələrdə bu kitabı yazmaq istəsəm də, hər dəfə təxirə salmışam. Kitab həm də son illər cəmiyyətdə güclənən ateist təxribatlara qarşı yazılıb. Mən bu kitabı yazmağı borcum, hətta tale təyinatım hesab edirəm.
- Məşhur rus filosofu Nikolay Berdyayevin də eyniadlı kitabı var. Onun sizə təsiri olubmu?
- Yazara nəinki Berdyayev kimi ekzistensialist filosof, hətta əsən küləyin də təsiri ola bilər. Amma özünüdərk elə mövzudur ki, burda yalnız özünü yaza bilərsən. Mən də özümü yazıram. Rus filosofu insanın çölündə baş verənlərə də xeyli yer verib, məni isə daha çox tərcümeyi-halımın ruhi tərəfi, içdəki olaylar maraqlandırır. Onun əsas qəhrəmanı insan, mənimki isə Allahdır. O öz kitabını fəlsəfi planda yazıb, mən isə irfani yöndə yazıram.
- İrfan özü də bir fəlsəfə deyilmi?
- Filosof daha çox horizontal, arif isə vertikal düşünür. Fəlsəfə daha çox rasional ağıla, irfan isə intuitiv açılışlara əsaslanır. Fəlsəfənin son məqsədi həqiqətə, irfanınkı isə Allaha çatmaqdır. İndi nəticəni özünüz çıxarın.
- Siz bir vaxtlar postmodernizmə dair yazılar yazmış, bu mövzuda çoxsaylı tərcümələr etmisiniz. Kitabınızda həyatınızın postmodernist dönəmi ilə bağlı ziddiyyəti necə həll edəcəksiniz?
- Bütün ziddiyyətlər təsəvvürümüzün məhsulu, zahiridir. Amma mən batini, ezoterik kitab yazıram. O qatda sultanla gəda, imanla küfr, xeyirlə şər, əvvələ axır, eləcə də Allahla postmodernizm arasında ziddiyyət yoxdur, ancaq və ancaq vəhdət var.
- Müasir dövrdə modernist və postmodernist üslubda yazanlar çoxalıb. Amma geniş oxucu kütləsinin nümayəndələri bu qəbil şeirləri oxumadıqlarını bildirirlər.
- Ədəbiyyatın geniş oxucu kütləsi tərəfindən oxunması tələbi sovetlər dövründə qalıb. Modernist və postmodernist ədəbiyyat intellektual kəsim üçündür. Kütlə tərəfindən oxunmaq özü də hələ ciddi sənət göstəricisi deyil.
- Bu günün Cavidləri dövrün ruhunu ədəbiyyata gətirə bilirlərmi?
- Elçinin "Baş" romanı şeytani mentallığa söykənən zaman haqqında həyəcan zəngidir. Roman başsızlıq haqqındadır. Çünki romanın qəhrəmanı kəsik başdır. Başın kəsilməsi ağılı itirmək, ağılı itirmək isə İblisə uymaq deməkdir.
-İcazənizlə qayıdaq modernist və postmodernist ədəbiyyat məsələsinə.
- Postmodernizm anlayışı Azərbaycan ədəbiyyatına Həmid Herisçinin "Nekroloq" romanına daxil olan novellalar və mənim 15-20 il öncə "Vətəndaş həmrəyliyi", "Ədalət" və "Yeni Azərbaycan" qəzetlərində dərc olunan silsilə məqalələrim, xüsusən də "Yeni əsrin ibtidası" məqaləsi ilə gəlib. Amma indi bu anlayışlar, xüsusən də postmodernizm öz təravətini itirib.
- Nə üçün?
- Çünki, məncə, o öz vəzifəsini artıq yerinə yetirib.
- O vəzifə nədən ibarət idi?
- Köhnə, vaxtı keçmiş stereotipləri dağıtmaq və bədii düşüncənin yeni mərhələyə keçidi üçün körpü salmaq. Cəmiyyətimiz artıq bu keçidi başa vurub. Odur ki, öz mahiyyəti etibarilə keçid xarakteri daşıyan ədəbiyyat, xüsusən də postmodernizm də estafeti təhvil verməlidir və verir.
- Sizcə, qarşı sahildə bizi nə gözləyir?
-Bu suala "Ölüm-dirim" və "Aprel tezisləri" adlı esselərimdə, müxtəlif müsahibələrimdə geniş cavab vermişəm. Özümü təkrar etmək istəmirəm. Odur ki, sualınıza bircə cümlə ilə cavab verəcəyəm. Qarşı sahildə bizi postinsan gözləyir.
- Modernizm, postmodernizm, postinsan... Niyə hər məsələdə hökmən Avropanın ardınca getməliyik?
- Ədəbiyyatda Avropanın ardınca getmək yalnız termində, sözdədir. Nitsşe Zərdüştdən götürdüyü kamil insan anlayışını supermenə çevirdi. İndi supermen postinsanla əvəzlənərək, yenidən özümüzə qayıdır.
Kamil insan ideyasını ən möhtəşəm ifadə edənlərdən biri Azərbaycan mütəfəkkiri Nəimidir. Onun Bakıda qələmə aldığı "Cavidannamə" əsəri insanın ölməzliyi haqqındadır. Postinsanın da əsas ideyası ölməzlikdir. İndi deyin, kim kimin ardınca gedir?
- Deyirsiniz yəni dünya bizim ardımızca gedəcək?
- Bunu təkcə mən demirəm, "Geopolitik körpə" əsərində yeni doğulacaq insan sivilizasiyasının məkanı kimi Bakını göstərən Salvador Dali də deyir. Gələcək insanın beşiyinin Azərbaycan olacağına şübhəm yoxdur. Bakının son illərdəki coşqun yüksəlişi bunun, sadəcə, vizual başlanğıcıdır.
- Sizcə, yazıçılarımız bu prosesi görə bilirmi?
- Vaxtilə Azərbaycanın gələcək missiyasını ən dərindən görən İsa Muğanna idi. Azərbaycançılıq onun yaradıcılığından qırmızı xətlə keçir. Azərbaycançılıq ideologiyasının banisi, ulu öndər Heydər Əliyevin görkəmli yazıçıya xüsusi diqqəti bununla bağlı idi.
Yeni nəsil yazarlarda Muğanna ideyalarının bir axın kimi davamı, təəssüf ki, yoxdur. "Odərlər" romanının müəllifi kimi Şəmil Sadiq buna cəhd edib. Bu potensialı "Sahilsiz təzadlar" romanının müəllifi, elmilik və bədiiliyi sintez etməyə çalışan Sadıq Qarayevdə görürəm. Böyük çoxluq isə Azərbaycanın tarixi və gələcək millenarist roluna etinasızdır. Müasir ədəbiyyatı bürüyən ölüm əndişəsi, pessimizm, dekadans əhvalı burdan doğur. Ədəbi-bədii düşüncədə inqilabi yeniləşməyə ehtiyac var.
- Bu yeniləşmə, sizcə, xalq ruhunda olmalıdır, yoxsa...
- Ruh milli yox, metafizik anlayışdır. Ruh olan yerdə ingilis, alman, türk yox, insan var.
Xalqın isə qan və gen yaddaşı var. Və bu yaddaş yenilikçi yox, bir qayda olaraq mühafizəkar olur. Onun vəzifəsi özünü qorumadır. Yeniləşmək üçün milli sənətə nə isə kənar element qarışmalıdır.
İkinci tərəfdən, bu gün dünya lokal yox, kürəsəl səciyyə daşıyır. Odur ki, istənilən sahədəki yeniləşmə milli ilə ümumbəşərinin sintezi hesabına meydana çıxa bilər.
- Müasir şairlərin bədi təsvir və ifadə vasitələrinə üz tutmadan yazmaları da, sizcə, yenilikdir?
- Yeniləşmə zamanın tələbidir. Biz şeirə öz zamanımızın tələblərindən baxmalıyıq.
- O tələblər nədir, sizcə?
- Məsələn, Füzuli şeirdən dərin elmilik, polad məntiq və yüksək metaforizm tələb edirdi. Çağdaş dönəmdə isə bunlar şeirin əsas tələbləri sayılmır. Hətta şairlər bilərəkdən bunlardan qaçır, hesab edirlər ki, hər hansı metaforizm uydurmadır. Müasir şairin əsas iddiası səmimiyyətdir. O, metaforanı şeirlə özü arasına girmiş üçüncü şəxs sayır.
- Amma metaforanın ölümü şeiri şeirlikdən çıxarır.
- Məncə, şeir şeirlikdən çıxmır, özünün bir halından digər halına keçir. Dədə Qorqud şeiri əruzla, əruz heca ilə, heca sərbəstlə əvəzləndi. Bu gün şeirin artıq bir vəzndən digərinə keçməsi yox, nəsrə keçməsi prosesi baş verir. Yəni yeniləşmə daha radikal gedir. Amma, məncə, bu poeziyanın mahiyyətcə Dədə Qorqud şeirinə qayıtmasıdır. Çünki Dədə Qorqud şeirində də şeir və nəsr çulğalaşırdı. Örkən nə qədər uzun olsa, axırı gəlib doğanaqdan keçir.
- Müasir şairlərin məntiqi qəbul etməməsi, sizcə, nə ilə bağlıdır?
- Müasir şairə görə, məntiq, ağıl şeirin bakirəliyini pozur, onu süni bir şey, beyin suyuna çevirir. Bu gün bir çox şairlər şüuraltı axın prosesini verməyə daha çox can atırlar.
- Axı Füzuli də ağılı rədd edirdi. Onda gərək müasir şairlərlə Füzuli arasında həmrəylik ola. Halbuki ziddiyyət var.
- Füzuli də, müasir şairlər də ağılı, şüuru rədd edirlər. Amma onların həmrəyliyi bununla da bitir. Çünki Füzuli şüuru rədd edərək şüurüstünə, müasir şairlər isə şüuraltına keçirlər. Yəni yollar nəinki ayrılır, hətta daban-dabana əks istiqamət alır. Onlar arasındakı ziddiyyət də burdan doğur. Amma bəzi şairlər, məsələn, Vaqif Bayatlı Odər şüurüstü ilə işləyir və onunla Füzuli arasında ziddiyyət yox, həmrəylik var.
- Hazırda ədəbi-tənqidlə bağlı ciddi müzakirələr gedir. Bəzən əsl nəzəri qaydalara əməl edən ədəbi-tənqidin yoxluğundan yaradıcı insanlar şikayətlənirlər.
- Ciddi müzakirələr sovet dövrü çox olub, gələcəkdə də, şübhəsiz ki, olacaq. İndiki müzakirələri isə, çətin ki, birmənalı olaraq "ciddi" adlandırmaq mümkün olsun. Amma akademik İsa Həbibbəylinin gəlişindən sonra Elmlər Akademiyasının Ədəbiyyat İnstitutunda ciddi canlanma var. Bu ədəbi müzakirələrin gələcək perspektivinə ümidlə baxmağa əsas verir.
- Bəs Azərbaycan Yazıçılar Birliyində, bu baxımdan, vəziyyət necədir?
- AYB-nin ötən qurultaylarında müxtəlif sahələrə, o cümlədən də tənqidə aid məruzələr edilib. Bunlar nəinki bəyənmədiyimiz sovet dövrü, hətta xaotik 90-cı illərlə müqayisədə belə irəliləyişdən xəbər vermədi.
- Əgər konkret danışsaq...
- Konkret danışsaq, tutaq ki, Vilayət Quliyevin bədii nəsr, yaxud Kamal Abdullanın ədəbi tənqidlə bağlı qurultay məruzələri səviyyəsində sonralar nəsr və ya tənqid məruzələri olmadı.
- Sizcə, bu geriləmə nədən doğurdu?
- Sovet dövründə bütün ideoloji səciyyəsi və metodoloji trafaretləri ilə yanaşı, nəhəng imperiya təfəkküründən doğan akademik filologiya mövcud idi. Məmməd Arif Dadaşzadə Cabbarlıya, Cəfər Cəfərov Axundova, Məmməd Cəfər Cəfərov Cavidə, Yaşar Qarayev Axundova hansı metodla yanaşdıqlarını gözəl bilirdilər. İndi o cür ensiklopedik savada, dərin idraka malik alimlər azdır.


(ardı var)


Mahmud Əyyublu
AAB-nin üzvü




 
Bölməyə aid digər xəbərlər
14.10.2018
“Erməni Frankofoniyası” təkcə bəşəri dəyərlərin aşağılanması və ironiyası deyil, həm də bir nonsensdir
12.10.2018
“Odessada gənclərimiz çox maraqlı layihələr həyata keçirirlər”
12.10.2018
Nigar Alimova: “Vergi inzibatçılığında şəffaflıq və səmərəlilik əsas hədəfdir”
10.10.2018
“Belarusda yaşayan azərbaycanlı gənclər yetərincə aktivdirlər”
10.10.2018
663 bal toplayan tələbə: “Məqsədim gömrükçü olmaqdır”

Şərh əlavə olunmayıb



    ,    
Mehriban Nəsib
Araz Hüseyn
Fuad HÜSEYNZADƏ
Namiq Əliyev
Hansı dövlətləri Azərbaycana dost hesab edirsiniz?
Türkiyə
Rusiya
ABŞ
Almaniya
Fransa
İngiltərə
Gürcüstan
Ukrayna
Belorusiya
İran
Çin

  Nəticələr!    İştirak edənlər: 10243

1 “Dədə Şəmşir xalq dastanlarının əvəzsiz bilicisi və mahir danışanı olub”
2 Dənizçilər təqaüddə olan həmkarlarını ziyarət ediblər
3 Vətən uzaqda deyil
4 Tovuzda insanların poeziyaya olan məhəbbəti tükənməzdir
5 Krivoy Roqda azərbaycanlı uşaqlar üçün “Bazar günü” məktəbinin açılışı olub


© Copyright 1999-2013 "Palitra" müstəqil ictimai-siyasi qəzet
Azərbaycan, Bakı ş. Sahib Zeynalov 15/31
Tel/Fax.: 441-39-97, Tel: 449-55-46
Müəllif hüquqları qorunur. Məlumatdan istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir. Designed by inetlab.info